Actief ophalen doet meer dan drie keer herlezen

Er is één moment in het studeren waarop er echt iets verandert in je hoofd, en de meeste leerlingen komen er in een hele blokperiode zelden aan toe. Het is het moment waarop je iets probeert terug te halen terwijl het nergens voor je staat.

Je kent dat moment van buiten de schoolbanken. Iemand vraagt hoe die ene film ook alweer heette, je weet dat je het weet, je voelt de vorm van het woord ergens liggen, en er zitten een paar seconden tussen de vraag en het antwoord waarin je zit te graven. Die paar seconden zijn het eigenlijke werk. Wat je daarvoor deed, was vooral het materiaal klaarleggen.

Die manier van werken heeft een naam, actief ophalen, soms ook actief herhalen genoemd. Ze staat nergens vooraan in een schoolboek en ze wordt zelden voorgedaan, en dat is jammer, want van alle methodes die leerlingen in de praktijk gebruiken, herlezen, markeren, overschrijven en samenvatten, haalt zij het met voorsprong. Eén techniek hoort in dezelfde categorie thuis, namelijk je herhalingen spreiden over de weken in plaats van ze op elkaar te stapelen, en die twee versterken elkaar. Op de duur kost ophalen je bovendien minder tijd, want het komt in de plaats van je tweede en je derde leesbeurt.

Wat actief ophalen precies is

De techniek past in één zin. Doe de bron dicht en haal eruit wat je kan voor je gaat kijken of het klopt.

Meer is het niet. De bron is je cursus, je notities, je samenvatting of het bord in de klas. Het ophalen is elke vorm waarin je iets uit je hoofd naar buiten brengt: opschrijven, hardop zeggen, uittekenen, uitleggen aan iemand die meeluistert. Het kijken komt daarna, en het is een controle geworden in plaats van een leesbeurt.

De meeste studiemethodes draaien die volgorde om. Je leest, je markeert, je schrijft over, je leest nog eens, en helemaal op het einde, als er nog tijd over is, overhoor je jezelf misschien. Zo wordt ophalen een eindcontrole, terwijl het van in het begin de motor had kunnen zijn.

Waarom een paar seconden graven meer doet dan een paar leesbeurten

Denk aan hoeveel telefoonnummers je vroeger uit je hoofd kende en hoeveel er nu nog overblijven. Die nummers liggen ergens nog altijd in je hoofd. Je raakt er alleen niet meer bij, want je hoeft ze nooit meer op te halen: ze staan in je gsm, en wat je nooit ophaalt, raakt de weg naar boven kwijt.

Ophalen doet iets met die weg. Elke keer dat je een woord uit je hoofd naar boven trekt, wordt de weg ernaartoe breder en sneller, op voorwaarde dat je daarna nakijkt of het klopte en een misser rechtzet. Lezen legt de informatie er alleen nog eens naast. Daarom voelt een tweede leesbeurt zo productief en verandert ze zo weinig. En daarom voelt het slecht wanneer er weinig op je blad verschijnt, ook al gebeurt er juist op dat moment het meeste.

Daar zit nog een tweede winst in. Op het moment dat je vastloopt en dan pas gaat opzoeken, weet je precies waar je gat zat. Dat maakt het opzoeken gericht, en het blijft beter hangen dan dezelfde alinea voor de derde keer overlezen zonder dat er iets op het spel stond.

De zwaarste vorm: een blanco blad

De blanco-bladtest ken je misschien al uit de vorige post over herlezen: cursus dicht en buiten handbereik, een leeg blad, en opschrijven wat er nog in je hoofd zit. Van de drie vormen die hier aan bod komen, is dit de zwaarste en meteen ook de eerlijkste.

De regel die het verschil maakt, is dat je niets opzoekt zolang je nog aan het schrijven bent. Zodra je bij de eerste hapering de cursus opendoet, verandert de oefening in herkennen en verlies je precies het stuk waar het om gaat. Loop je vast, dan blijf je een tijd zitten met dat lege gevoel en schrijf je op wat er dan alsnog bovenkomt.

Je blad toont in één oogopslag hoe ver je staat, en het doet dat op een moment waarop je er nog iets aan kan veranderen.

Vragen stellen voor je begint

Deze gewoonte hoort strikt genomen bij het lezen zelf, en ze maakt van dat lezen iets actiefs. Loop de titels en tussentitels af voor je begint en zet ze om in vragen. Boven een stuk dat "de Franse Revolutie" heet, schrijf je: wat ging eraan vooraf, wie stond tegenover wie, en wat was er achteraf anders. Boven een formule schrijf je wanneer je ze gebruikt en waar ze vandaan komt.

Probeer die vragen eerst zelf te beantwoorden, met de bladzijde nog dicht. Wat je op dat moment al kan zeggen, is echt ophalen, want de bron ligt toe. Wat je daarna leest om de rest in te vullen, is gericht lezen, en dat is een lichtere oefening die het ophalen vooral voorbereidt.

Wat je leest, valt vanaf dan in die vragen. Je merkt meteen wanneer je een antwoord tegenkomt, en je merkt het ook wanneer je een bladzijde uit hebt zonder dat er iets in het mandje is gevallen. Dat laatste is bruikbare informatie, want doorgaans betekent het dat die bladzijde inleiding of illustratie was en dat de kern nog moet komen.

De vorm die je het langst volhoudt: je laten overhoren

Iemand met je cursus in de hand die je vragen stelt, is de aangenaamste vorm van ophalen die er bestaat, en voor veel leerlingen de enige die ze wekenlang volhouden. Er zit een tweede persoon in, dus doorbladeren gaat niet meer, en het antwoord moet hardop komen, wat strenger is dan denken dat je het weet. Spreek er een vast moment voor af, één keer per week volstaat om te beginnen, zodat het een gewoonte wordt in plaats van iets waar je naar grijpt als het al laat is.

De ouder die overhoort, hoeft er zelf niets van te kennen. Dat is het punt dat thuis het vaakst wordt misverstaan. Wie de cursus in handen heeft, ziet of het antwoord erin staat, en dat volstaat ruimschoots. Lees gewoon de vraag voor, laat het antwoord komen, en oordeel daarna aan de hand van wat er in de cursus staat.

Dat wekelijkse tonen is ook waar het muziekonderwijs iets voorheeft op de rest van de school. Een leerling die piano leert, speelt elke week voor iemand die meeluistert en er meteen iets van zegt. In de vergelijking met het muziekonderwijs staat waarom die gewoonte zoveel doet. Bij geschiedenis of biologie gebeurt dat tonen doorgaans één keer, op het examen zelf.

De fout die bijna iedereen met de timing maakt

De leerlingen die actief ophalen kennen, gebruiken het meestal te laat. Ze zien het als een controle achteraf, iets voor de laatste dagen, voor als alles gezien is. Tegen dan is het een thermometer geworden, en een thermometer verandert weinig aan je koorts.

Begin op de dag dat de leerstof gegeven wordt. Na de les van vandaag, met je notities dicht, opschrijven wat er in dat uur behandeld is, kost weinig in verhouding tot wat het oplevert. Het is kort werk, want het gaat over één lesuur, en het legt meteen bloot wat er van vanmorgen al weg is.

Vroeg beginnen heeft nog een tweede reden. Wat je in september ophaalt, moet je in december veel minder herstellen. Leerstof die je een keer uit je hoofd hebt opgediept, blijft daarna makkelijker bereikbaar, en dat voordeel stapelt zich op naarmate je het vaker doet. Wie daarmee wacht tot de blok, moet diezelfde weg vanaf nul aanleggen op het moment dat er in de examenperiode het minst tijd voor is.

Wat je met je fouten doet

In de laatste stap gaat het het vaakst mis. Je vergelijkt je blad met de cursus, je ziet een paar dingen die fout stonden en een paar die ontbraken, je zucht, je leest die stukken nog eens door en je vinkt ze af. Daarmee gooi je de informatie weg die je net gratis had gekregen.

Je weet ondertussen dat een foute of ontbrekende regel op je blad de nuttigste informatie is die je die dag krijgt, want ze wijst exact aan waar je hoofd iets anders heeft opgeslagen dan wat er staat. Dat foute antwoord had je op het examen ook zo geschreven, met evenveel vertrouwen.

Wat je er daarna fysiek mee doet, bepaalt of die informatie iets waard is. Draai je blad om en zet elke misser op de achterkant als een vraag, in je eigen woorden en zonder het antwoord erbij. Dat lijstje is het enige wat je morgen nodig hebt: je begint je studeermoment ermee, voor je aan nieuwe leerstof komt, en je schrijft de antwoorden opnieuw uit het hoofd op. Wat een paar dagen na elkaar vlot lukt, streep je door. Wat blijft haperen, verhuist mee naar het blad van de dag erna.

Zo'n lijstje van je eigen haperingen is na een week meer waard dan een samenvatting, want het bevat alleen nog wat je kwijt bent.

Per vak ziet ophalen er anders uit

De vorm verschuift met het vak, en dat verklaart waarom een leerling die deze aanpak letterlijk overneemt bij wiskunde weinig vooruitgang boekt.

Bij vakken met veel uitleg, geschiedenis, biologie, aardrijkskunde, werkt het blanco blad zoals hierboven beschreven: structuur, definities, verbanden, uitzonderingen.

Wiskunde en fysica vragen iets anders. Ophalen betekent daar dat je een oefening opnieuw maakt met de uitgewerkte oplossing dicht. De stappen opschrijven die je zou zetten, is een zwakkere versie, want je herkent de aanpak dan zonder ze uit te voeren, en op het examen wordt het uitvoeren gevraagd.

In de taalvakken bepaalt de richting het resultaat. Van het Nederlandse woord naar het Franse is zwaarder dan omgekeerd, en het is meteen ook de richting die je op een toets nodig hebt. Oefen je enkel de andere kant, dan ken je je woordenschat passief en loop je vast zodra je zelf moet produceren.

Hoe een week hiermee eruitziet

Op een gewone schooldag blijft dit klein. Je doet je notities dicht, schrijft op wat er vandaag gegeven is en kijkt kort na wat er ontbrak. Het past tussen het avondeten en de rest van je avond, en het is de reden waarom de blok later korter wordt.

Een paar weken voor een examen wordt elke sessie zwaarder, omdat je dan hoofdstukken neemt in plaats van lesuren. Je totale studietijd blijft ongeveer gelijk, want er valt evenveel herlezen weg als er ophalen bijkomt.

In de laatste dagen werk je vooral met je lijst van haperingen, want de rest zit erin en heeft je aandacht niet meer nodig. Die laatste avond wordt daardoor rustiger dan je gewend bent.

Wat ik in begeleiding telkens terugzie, is dat leerlingen die dit een aantal weken volhouden de dagen voor een examen aankomen met een kort lijstje van wat nog hapert. De rest hebben ze weken eerder al dichtgedaan.

Dit hele schema past in dezelfde uren die je toch al aan studeren besteedt. Er komt geen avond bij. Er verdwijnt alleen een hoop herlezen uit.

Je hebt hier geen systeem voor nodig

Er bestaat veel materiaal om dit te ondersteunen, en het meeste ervan is een omweg. Een blad papier en een cursus die dicht ligt doen hetzelfde werk als om het even welk systeem, en ze liggen vanavond al klaar. Elke minuut die je in het opzetten van een systeem steekt, is een minuut die je niet aan de leerstof zelf besteedt.

Wat je vooral nodig hebt, is de bereidheid om te studeren op een manier die tijdens het studeren zelf minder aangenaam voelt dan wat je nu doet. Dat is het echte obstakel, en het verklaart waarom deze techniek zo weinig gebruikt wordt terwijl ze al decennia bekend is.

De ruil is eenvoudig genoeg. Je ruilt een comfortabel gevoel tijdens het studeren voor een zekerder gevoel op de dag zelf. Leerlingen die de ruil één blokperiode volhouden, maken ze daarna uit zichzelf.

Je weet iets pas op het moment dat je het eruit krijgt met alles dicht. Zolang de cursus openligt, blijft het een vermoeden.